Pozorne samozatrudnienie w Holandii: przewodnik dla polskich dostawców

Wstęp

Wiele polskich osób pracujących w Holandii decyduje się na zatrudnienie jako dostawcy (bezpośrednio lub poprzez platformy cyfrowe). Często jednak pojawia się kwestia, na ile naprawdę są one niezależnymi przedsiębiorcami (tzw. zzp’er - zelfstandige zonder personeel), a na ile w rzeczywistości ich relacja z platformą lub zleceniodawcą ma charakter pracowniczy (arbeidsovereenkomst).

Temat "pozornego samozatrudnienia" (hol. schijnzelfstandigheid) jest niezwykle istotny, gdyż decyduje o Twoich prawach, świadczeniach oraz odpowiedzialności w razie wypadków czy zwolnienia. W tym artykule wyjaśniamy krok po kroku, jak rozpoznać pozorne samozatrudnienie i co w takim przypadku możesz zrobić, w tym także co mówią na ten temat najnowsze orzeczenia holenderskich sądów oraz jakie zmiany prawne są konsultowane na poziomie europejskim.

Czym jest pozorne samozatrudnienie (schijnzelfstandigheid)?

Pozorne samozatrudnienie oznacza sytuację, gdy formalnie na papierze jesteś zarejestrowany jako samozatrudniony (zzp’er), ale w rzeczywistości Twoja praca przypomina stosunek pracy na podstawie umowy o pracę (arbeidsovereenkomst). Oznacza to, że choć formalnie działasz jako przedsiębiorca, to w praktyce masz takie same obowiązki i ograniczenia jak pracownik etatowy, a platforma lub pracodawca wykonuje nad Tobą kontrolę charakterystyczną dla stosunku pracy.

Wyjaśnienie podstawowych terminów:

• Zelfstandige zonder personeel (zzp’er) – niezależny przedsiębiorca bez pracowników, prowadzący własną działalność gospodarczą i sam odpowiadający za swoje ryzyko ekonomiczne.
• Arbeidsovereenkomst – umowa o pracę, która ustanawia stosunek pracy między pracownikiem a pracodawcą, skutkujący szeroką ochroną prawną dla pracownika.
• Schijnzelfstandigheid (pozorne samozatrudnienie) – sytuacja, gdy formalnie wygląda na to, że pracujesz jako zzp’er, natomiast charakter i sposób wykonywania pracy odpowiada relacji pracowniczej.
• Gezagsverhouding – stosunek podległości, czyli fakt, że pracodawca (platforma) ma kontrolę nad tym, jak i kiedy wykonujesz swoje zadania.
• Transitievergoeding – świadczenie, które przysługuje pracownikowi w Holandii po zakończeniu stosunku pracy z winy pracodawcy, mające na celu wsparcie w znalezieniu nowego zajęcia.
• Wet DBA – ustawa regulująca współpracę między zlecającym a samozatrudnionym, mająca na celu uniknięcie fikcyjnego samozatrudnienia i związanych z tym nadużyć podatkowych.

Przykład Jana – kurier rowerowy

Jan podpisał z platformą umowę jako zzp’er. Ma jednak stałe godziny pracy, platforma dokładnie wyznacza mu trasy i czas dostaw, a za niezrealizowanie zlecenia grozi obniżenie ratingu, co wpływa na ilość kolejnych zleceń. Chociaż formalnie ma status samozatrudnionego, w praktyce pracuje jak normalny pracownik – jest to klasyczny przykład pozornego samozatrudnienia.

Na podstawie holenderskiego prawa praca Jana może zostać przekwalifikowana na stosunek pracy (arbeidsovereenkomst) z wszystkimi tego konsekwencjami.

Dlaczego ta różnica jest ważna?

Pracownik (hol. werknemer) ma prawo do wielu świadczeń i ochrony wynikających z holenderskiego prawa pracy, takich jak:

• Minimalna płaca (minimumloon) – ustawowe minimum, gwarantowane prawem pracy.
• Wynagrodzenie chorobowe (ziektegeld) – pracownik otrzymuje wynagrodzenie podczas niezdolności do pracy z powodu choroby.
• Urlopy i dodatki urlopowe (vakantiegeld) – prawo do płatnych dni wolnych oraz corocznej premii urlopowej (minimum 8% rocznego wynagrodzenia).
• Ochrona przed nieuzasadnionym zwolnieniem (ontslagbescherming) – ograniczenia dotyczące wypowiedzenia umowy.
• Prawo do świadczenia po zakończeniu pracy (transitievergoeding) – rekompensata finansowa po zwolnieniu.
• Ubezpieczenie od wypadków przy pracy (arbeidsongevallenverzekering) – odpowiedzialność za wypadki spoczywa na pracodawcy.

Natomiast samozatrudniony (zzp’er) zazwyczaj sam odpowiada za swoją działalność i nie ma powyższych ochron ani benefitów.

Jak holenderskie sądy i instytucje oceniają status pracy?

Holenderskie organy, takie jak Belastingdienst (urząd skarbowy) czy UWV (instytucja zarządzająca świadczeniami pracy), stosują różnorodne testy i kryteria, by rozstrzygnąć, czy masz status pracownika, czy samozatrudnionego. Jest to szczególnie ważne w kontekście opodatkowania, ubezpieczeń społecznych i prawa do świadczeń.

Główne kryteria decydujące o statusie

• Osobiste wykonanie pracy (persoonlijke arbeidsprestatie):
• Pracownik musi sam osobiście wykonać swoje zadanie.
• Samozatrudniony może zlecić wykonanie pracy innej osobie lub zastąpić się.

• Stosunek podległości (gezagsverhouding):
• Jeśli otrzymujesz instrukcje dotyczące sposobu, miejsca, czasu pracy, masz stały nadzór i kontrolę, wskazuje to na stosunek pracy.
• Brak kontroli i nadzoru to cecha przedsiębiorcy.

• Rodzaj i użycie narzędzi pracy:
• Pracownik zwykle korzysta ze sprzętu lub uniformu dostarczonego przez pracodawcę.
• Samozatrudniony dysponuje własnym sprzętem i odpowiada za jego utrzymanie.

• Ryzyko ekonomiczne:
• Pracownik nie ponosi ryzyka działalności (np. strat), dostaje stałe wynagrodzenie.
• Samozatrudniony ponosi ryzyko własne, np. brak zleceń czy konieczność pokrycia kosztów.

• Możliwość ustalania cen i godzin pracy:
• Prawdziwy przedsiębiorca może sam ustalać, kiedy i za ile pracuje.
• Stałe godziny i ustalone stawki to cecha stosunku pracy.

• Czynniki dodatkowe:
• Długość współpracy, integracja w organizację firmy czy sposób rozliczania – wszystko razem tworzy „całościowy obraz” statusu.

Praktyczne narzędzia i testy wykorzystywane w Holandii

• 3-kriteriatest (test trzech kryteriów):

Najważniejsze trzy pytania dotyczą osoby wykonującej pracę, nadzoru oraz ryzyka finansowego.

• Rijk van omstandigheden (całościowa analiza okoliczności):

Ocena całościowa wszystkich aspektów współpracy.

Testy te służą ocenie faktycznego charakteru współpracy na potrzeby prawne oraz podatkowe.

Wet DBA – ustawa a fikcyjne samozatrudnienie

Holenderska Wet DBA (Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties) została wprowadzona, by wyeliminować nadużycia fikcyjnego samozatrudnienia. Przewiduje ona, że jeśli charakter współpracy odpowiada stosunkowi pracy, to zlecający musi odprowadzać składki socjalne i podatkowe tak, jak dla pracownika.

Analiza najnowszych orzeczeń – Deliveroo i platformowi pracownicy w Holandii

W ostatnich latach holenderskie sądy coraz częściej potwierdzają, że kurierzy i dostawcy zatrudnieni przez platformy cyfrowe będą mogli uzyskać status pracownika, jeśli spełnione są warunki gezagsverhouding i ograniczona samodzielność.

Przykład wyroku Sądu Najwyższego w sprawie Deliveroo (2022)

Sąd Najwyższy w Holandii rozpatrywał sprawę kurierów pracujących dla Deliveroo, gdzie wskazał, że platforma w rzeczywistości posiada kontrolę nad godzinami i trasami, stosuje system ocen i sankcji (np. blokowanie dostępu do aplikacji), co oznacza, że faktycznie jest pracodawcą.

Konsekwencje tego wyroku to możliwość uznania kurierów za pracowników z prawem do minimalnego wynagrodzenia, świadczeń zdrowotnych i ochrony przed zwolnieniem.

Ta linia orzecznicza jest powoli stosowana także wobec innych platform, takich jak Uber Eats, PostNL czy inne holenderskie firmy kurierskie.

Typowe oznaki pozornego samozatrudnienia w branży dostawców

1. Sztywne godziny i stałe zmiany

Jeśli masz narzucone stałe godziny pracy, które musisz przestrzegać, to jest to oznaka stosunku pracy. Naprawdę niezależny przedsiębiorca organizuje swój czas samodzielnie.

2. Brak możliwości odmowy zleceń

Jeżeli nie możesz odmówić pracy lub platforma nakłada kary (np. niższy ranking, zablokowanie konta) za odrzucenie zlecenia, to oznacza, że nie masz swobody statutowego zzp’era.

3. System ocen i sankcji

Platformy często stosują system punktacji i sankcji, które wpływają na Twoją możliwość pracy i zarobki – to jest forma kontroli i nadzoru charakterystyczna dla stosunku pracy.

4. Narzucanie tras i procedur

Szczegółowe instrukcje dotyczące tras, sposobów dostaw, ubioru, zachowania podczas pracy ograniczają Twoją niezależność.

5. Stała, narzucona stawka

Jeśli platforma nie pozwala na negocjacje stawek lub ustala je jednostronnie, jest to kolejny sygnał, że nie jesteś prawdziwym przedsiębiorcą.

Przykłady z życia:

• Uber Eats: Kurier nie może sam ustalać godzin, otrzymuje wytyczne jak szybko dostarczyć jedzenie, a system punktacji karze za spóźnienia lub odrzucanie zleceń.
• PostNL: Kurier musi mieć przypisany zestaw tras i przestrzegać określonych godzin pracy, używa sprzętu firmowego – cechy stosunku pracy.
• Deliveroo: Platforma kontroluje aplikację, która decyduje o zlecanych dostawach, czasach, oraz ocenia kuriera, wpływając na jego dostępność do pracy.

Dlaczego warto to wiedzieć – jakie prawa tracisz?

Kiedy jesteś pozornie samozatrudniony, ale w rzeczywistości wykonywana praca to stosunek pracy, nie korzystasz z licznych praw pracowniczych, które mogą znacznie poprawić Twoją sytuację zawodową i finansową.

Poniżej więcej informacji, co dokładnie tracisz:

1. Minimalne wynagrodzenie (*minimumloon*)

W Holandii minimalna płaca za pełny etat (40 godzin tygodniowo) w 2024 roku wynosi około €12,12 brutto na godzinę (kwota zmienia się co pół roku). Za pełny miesiąc to około:

• 40 godzin x 4,33 tygodnia x €12,12 = ok. €2 098 brutto miesięcznie

Jeśli jesteś pracownikiem, masz prawo wymagać tej płacy, nawet jeśli umowa mówi inaczej.

2. Wynagrodzenie chorobowe (*ziektegeld*)

Jako pracownik otrzymujesz wynagrodzenie podczas choroby do 70% pensji przez pierwsze 2 lata, niezależnie od swoich dochodów, dzięki ubezpieczeniu społecznemu finansowanemu przez pracodawcę. Samozatrudniony musi sam dbać o ubezpieczenie zdrowotne i utrzymanie zarobków.

3. Urlopy i dodatki urlopowe (*vakantiegeld*)

Pracownik ma prawo do minimum 4 razy tygodniowo płatnych urlopów (czyli około 20 dni rocznie w pełnym wymiarze) oraz corocznego dodatku urlopowego (minimum 8% rocznych zarobków). Przykładowo, jeśli zarabiasz €2 000 miesięcznie, dodatek wyniesie około:

• €2 000 x 12 miesięcy x 8% = €1 920 rocznie

Tego samozatrudniony po prostu nie dostaje.

4. Ochrona przed zwolnieniem (*ontslagbescherming*)

Pracownik nie może być zwolniony z dnia na dzień bez uzasadnienia i procedury. Ma prawo do wypowiedzenia z okresem ochronnym, a w razie zwolnienia często przysługuje odprawa (transitievergoeding).

5. Świadczenie po zwolnieniu – *transitievergoeding*

Jeśli pracownik zostanie zwolniony z przyczyn niezależnych od siebie (np. redukcja etatów), przysługuje mu odprawa finansowa. Jej wysokość rośnie z każdym przepracowanym rokiem. Przykładowo:

• Po 3 latach pracy: ok. 1,5 miesięcznej pensji jako odprawa
• Dla pensji €2 000 miesięcznie to około €3 000 odprawy

Samozatrudniony takiego świadczenia nie ma.

6. Ubezpieczenie od wypadków przy pracy (*arbeidsongevallenverzekering*)

Pracownik jest chroniony ubezpieczeniem firmy za wypadki przy pracy. Z kolei zzp’er musi zadbać o własne ubezpieczenie, które bywa droższe i nie jest obowiązkowe.

Co zrobić, gdy ulegniesz wypadkowi podczas pracy?

Jeśli na przykład jako dostawca rowerowy ulegniesz wypadkowi:

• Jako pracownik masz prawo do odszkodowania, ponadto zostaniesz objęty ubezpieczeniem od wypadków przy pracy, co zapewnia pokrycie kosztów leczenia i rekompensatę.
• Jako zzp’er sam musisz zadbać o swoje ubezpieczenie (np. w ramach własnej działalności gospodarczej, ubezpieczenia prywatne).

Jeśli pracujesz formalnie jako zzp’er, ale w rzeczywistości realizujesz obowiązki pracownicze, a platforma unika odpowiedzialności, możesz walczyć o przekwalifikowanie umowy na arbeidsovereenkomst. W rezultacie otrzymasz prawo do ubezpieczeń i odszkodowań.

Krok po kroku: jak sprawdzić, czy jesteś pozornie samozatrudniony

• Analiza Twojej umowy oraz praktycznego charakteru współpracy:

Nie patrz tylko na nazwę umowy, lecz na rzeczywisty sposób wykonywania pracy — jakie masz obowiązki, godziny, kontrolę nad Twoim działaniem.

• Zbieranie dowodów:

Dokumentuj wszystkie instrukcje z aplikacji, harmonogramy, wiadomości od platformy – to mogą być kluczowe dowody.

• Ocena niezależności:

Sprawdź, czy masz możliwość sam ustalać godziny pracy, przyjmować lub odrzucać zlecenia oraz ustalać swoje stawki.

• Czy możesz się zastąpić innym?

Jeśli nie możesz wysłać innej osoby do realizacji zadania, jest to mocny wskaźnik stosunku pracy.

• Sprawdź zasady zwolnienia:

Jeśli platforma może Cię zwolnić bez powodu i bez wypowiedzenia, to także znak, że nie jesteś pracownikiem.

• Zasięgnij porady specjalisty:

Skontaktuj się z prawnikiem znającym holenderskie prawo pracy — profesjonalista oceni Twoją sytuację i pomoże podjąć dalsze kroki.

Przykład Anny – dostawczyni jedzenia

Anna myślała, że jako zzp’er nie przysługują jej żadne prawa. Po konsultacji z prawnikiem i przedstawieniu dokumentów sąd przyznał, że jej współpraca z platformą to stosunek pracy na podstawie umowy o pracę. Anna otrzymała odszkodowanie za okres choroby i prawo do minimalnej płacy za cały okres współpracy.

Praktyczne wskazówki dla polskich dostawców w Holandii

• Dokumentuj swoją pracę:

Zapisuj godziny pracy, przyjęte i odrzucone zlecenia, wiadomości z aplikacji, zapisy komunikacji z platformą. To pomoże Ci w dowodzeniu niezależności lub jej braku.

• Uważnie czytaj umowy:

Wielu pracowników podpisuje umowy, nie rozumiejąc, jakie konsekwencje niosą. Szukaj w nich zapisów narzucających określone godziny, stałe stawki, zakaz zastąpienia.

• Zachowuj korespondencję:

Wiadomości, notatki z rozmów czy zrzuty ekranu z aplikacji mogą stanowić dowód przed sądem lub urzędem.

• Nie bój się pytać:

Zapytaj platformę lub pracodawcę o Twój status, prawa, sposób rozliczeń i jakie są konsekwencje umowy, którą podpisujesz.

• Nie podpisuj umów bez zastanowienia:

Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości, skonsultuj się z prawnikiem specjalizującym się w holenderskim prawie pracy.

• Znaj swoje prawa:

Minimalna płaca i inne świadczenia są ustawowo chronione. Jeśli uważasz, że jesteś pracownikiem, masz prawo domagać się ich realizacji.

• Utrzymuj profesjonalny stosunek do pracy:

Nawet jako zzp’er dbaj o swoje dokumenty, faktury i dowody pracy – to może chronić Cię przed nadużyciami.

• Monitoruj zmiany prawne:

Prawo dotyczące pracy na platformach dynamicznie się rozwija, co może wpłynąć na Twój status.

Najczęstsze błędy popełniane przez młodych pracowników i dostawców

• Uleganie mylnej wierze, że sama nazwa umowy decyduje o statusie prawnym.
• Brak przechowywania dokumentacji dotyczącej sposobu pracy i komunikacji z platformą.
• Nie zadawanie pytań pracodawcy lub platformie w kwestii praw i obowiązków.
• Założenie, że status zzp zawsze niesie ze sobą negatywne konsekwencje, gdy w rzeczywistości niektóre firmy oferują uczciwe warunki samozatrudnienia.
• Zgłaszanie się o pomoc dopiero po wypadku czy zwolnieniu, zamiast działać profilaktycznie.

Pamiętaj – w większości przypadków masz więcej praw niż Ci się wydaje, a ich znajomość może Cię ochronić.

Kiedy skontaktować się z prawnikiem?

Jest wiele sytuacji, w których konsultacja z prawnikiem znającym specyfikę holenderskiego rynku pracy i prawo pracy jest kluczowa:

• Wątpliwości co do statusu prawnego (pracownik czy zzp’er):

Jeśli nie jesteś pewien, czy Twoja współpraca powinna być zakwalifikowana jako umowa o pracę.

• Po otrzymaniu wypowiedzenia lub zerwaniu współpracy:

Szczególnie gdy nastąpiło to nagle lub bez wyjaśnienia powodów.

• W przypadku wypadku podczas pracy:

Kiedy dochodzi do wypadku, a platforma odmawia odpowiedzialności i świadczeń.

• Problemy z uzyskaniem obowiązkowych świadczeń:

Na przykład nieotrzymanie wynagrodzenia chorobowego, brak urlopu czy dodatków.

• Ograniczenia narzucane przez platformę:

Kiedy platforma wprowadza reguły sprzeczne z niezależnością samozatrudnionego, np. kontrolę nad trasami, godzinami lub system kar.

• Przy planowaniu nowej umowy lub przed podpisaniem:

Chcesz upewnić się, że umowa nie będzie fikcją.

• W przypadku kontroli ze strony Belastingdienst lub innych urzędów:

Kiedy urząd wzywa do wyjaśnień dotyczących statusu, rozliczeń podatkowych i ubezpieczeń.

Prawnik specjalista pomoże ocenić Twoją sytuację, przygotować odpowiednie odwołania, wnioski czy pozwy, a także wyjaśni Twoje prawa na podstawie obowiązującego prawa i orzecznictwa.

Co dzieje się podczas kontroli *Belastingdienst* (urzędu skarbowego)?

Kiedy Belastingdienst podejmuje kontrolę w zakresie statusu samozatrudnienia i ewentualnego pozornego samozatrudnienia:

• Analiza dokumentów:

Weryfikują umowy współpracy, warunki wykonania pracy oraz sposób rozliczeń.

• Zapytania do Ciebie i platformy:

Mogą skierować pytania o praktyczne aspekty współpracy – kto ustala godziny, czy możesz się zastąpić, kto ponosi ryzyko.

• Ocena statusu pracy:

Na podstawie testów i przykładowych kryteriów ustalają, czy powinieneś być traktowany jako pracownik lub samozatrudniony.

• Działania następcze:

Jeżeli uznają, że była fikcja samozatrudnienia, mogą nakazać odprowadzenie zaległych składek, podatków oraz kary finansowe dla platformy.

• Możliwość odwołania:

Masz prawo odwołać się od decyzji i przedstawić dodatkowe dowody.

Kontrola ta wpływa także na Twoje prawo do świadczeń, dlatego warto wcześniej przygotować dokumentację i skorzystać z pomocy prawnej.

Przyszłość pracy na platformach w Holandii i nowe dyrektywy UE

Unia Europejska zwraca coraz większą uwagę na sytuację pracowników platform cyfrowych i samozatrudnionych, z inicjatywami mającymi na celu zwalczanie fikcyjnego samozatrudnienia i poprawę warunków pracy.

Projekt dyrektywy UE dotyczącej transparentności i praw pracowniczych

W 2023 i 2024 roku Parlament Europejski oraz Komisja Europejska prowadzą prace nad wprowadzeniem regulacji, które nakładałyby na platformy obowiązki wobec swoich pracowników, takich jak:

• Jasne określenie statusu prawnego współpracowników.
• Prawo do godziwego wynagrodzenia.
• Ochrona przed nieuzasadnionym zwolnieniem.
• Prawo do dostępu do ubezpieczeń społecznych.
• Zapewnienie szkoleń i wsparcia.

Co to oznacza dla Polaków pracujących w Holandii?

Z jednej strony nowe przepisy mogą zwiększyć ochronę i prawa pracownicze dla dostawców, kurierów i innych freelancerów. Z drugiej – platformy mogą być zmuszone do zmian modelu biznesowego, co może wpłynąć na warunki współpracy, a także na Twoją niezależność.

Warto być na bieżąco z nowościami i korzystać z pomocy ekspertów, by nie stracić na tych zmianach.

Podsumowanie

Pozorne samozatrudnienie (schijnzelfstandigheid) to zjawisko, z którym mierzy się wielu polskich migrantów pracujących jako dostawcy w Holandii. Rozróżnienie między rzeczywistym pracownikiem a niezależnym zzp’erem ma kluczowe znaczenie dla ochrony Twoich praw, dostępu do świadczeń oraz bezpieczeństwa finansowego.

Nie pozwól, aby formalności i na pozór prosta umowa odebrały Ci prawa, które Ci przysługują. Zbieraj dowody, badaj swoją sytuację, a w razie wątpliwości korzystaj z pomocy doświadczonego prawnika, który zna specyfikę holenderskiego rynku pracy.

Chcesz sprawdzić, czy Twoja praca to faktycznie samozatrudnienie? Skontaktuj się z nami – pomożemy Ci zabezpieczyć Twoje prawa w Holandii.

PrawoPracy.nl – Twój partner w holenderskim prawie pracy dla Polaków.