Świadoma lekkomyślność pracownika: kiedy odpowiedzialność pracodawcy odpada?

Autor: mr. O. Arslan

Wypadek w miejscu pracy to zawsze trudne, bolesne i niezwykle stresujące doświadczenie, szczególnie dla polskich pracowników zatrudnionych w Holandii. Kiedy dochodzi do nieszczęśliwego zdarzenia na budowie, w fabryce, szklarni czy w magazynie, w zdecydowanej większości przypadków to pracodawca ponosi pełną odpowiedzialność prawną i finansową za wynikłą szkodę. Holenderskie prawo pracy jest w tym zakresie bardzo restrykcyjne i zostało skonstruowane w taki sposób, aby maksymalnie i skutecznie chronić poszkodowanego pracownika. Istnieją jednak bardzo rzadkie i wyjątkowe sytuacje, w których ta odpowiedzialność może zostać wyłączona lub znacznie ograniczona. Jednym z najważniejszych i najczęściej dyskutowanych wyjątków jest tak zwana świadoma lekkomyślność (w języku holenderskim określana jako bewuste roekeloosheid). W tym obszernym i szczegółowym artykule przyjrzymy się z bliska, czym dokładnie jest świadoma lekkomyślność pracownik wypadek w świetle skomplikowanych holenderskich przepisów, kiedy pracodawca może skutecznie uwolnić się od odpowiedzialności oraz jakie niezbywalne prawa przysługują poszkodowanym w takich sytuacjach.

1. Wypadek przy pracy w Holandii a ogólna zasada odpowiedzialności pracodawcy

Zgodnie z holenderskim kodeksem cywilnym (Burgerlijk Wetboek, w skrócie BW), a dokładniej z kluczowym artykułem 7:658 BW, pracodawca ma bezwzględny prawny obowiązek dbać o zdrowie i bezpieczeństwo swoich pracowników. Ten szeroki obowiązek opieki, znany w Holandii jako zorgplicht, oznacza, że pracodawca musi zapewnić w pełni bezpieczne środowisko pracy, dostarczyć odpowiednie, atestowane i sprawne narzędzia, maszyny oraz sprzęt ochronny. Co więcej, pracodawca musi wydawać jasne, zrozumiałe instrukcje dotyczące wykonywania obowiązków i aktywnie nadzorować, czy te instrukcje są przestrzegane.

Jeśli pracownik ulegnie wypadkowi w trakcie wykonywania pracy zarobkowej, pracodawca jest z zasady pociągany do odpowiedzialności za wszelkie wynikłe z tego tytułu szkody. Obejmuje to zarówno szkody materialne (np. koszty leczenia, utracony dochód, zniszczone mienie), jak i niematerialne (tzw. zadośćuczynienie za ból, cierpienie i utratę radości z życia, czyli smartengeld). Pracodawca może uniknąć tej surowej odpowiedzialności tylko i wyłącznie w dwóch głównych przypadkach, z których oba są niezwykle trudne do udowodnienia:

• Jeśli pracodawca udowodni w sposób niebudzący wątpliwości, że w pełni wywiązał się ze swojego obowiązku opieki (zorgplicht), czyli zrobił absolutnie wszystko, co w jego mocy, aby zapobiec wypadkowi.
• Jeśli pracodawca udowodni, że szkoda jest w znacznym stopniu wynikiem celowego działania pracownika (opzet) lub właśnie jego świadomej lekkomyślności.

Aby lepiej zrozumieć, jak szerokie i rygorystyczne są obowiązki pracodawcy w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa w zakładzie pracy, warto zapoznać się z naszym szczegółowym artykułem na temat BHP w pracy w Holandii. Zrozumienie tych zasad to pierwszy krok do skutecznej obrony swoich praw po wypadku.

2. Czym jest "świadoma lekkomyślność" (bewuste roekeloosheid) w prawie holenderskim?

Wielu pracodawców i ich ubezpieczycieli próbuje na wczesnym etapie sprawy bronić się przed wypłatą należnego odszkodowania, twierdząc, że to sam pracownik zachował się nieostrożnie, złamał regulamin lub zignorował polecenia. Jednak w holenderskim systemie prawnym zwykła nieostrożność, chwila dekoncentracji, zmęczenie czy chwilowa nieuwaga absolutnie nie zwalniają pracodawcy z odpowiedzialności za wypadek. Aby w ogóle mówić o wyłączeniu odpowiedzialności pracodawcy, musi wystąpić świadoma lekkomyślność pracownik wypadek to sytuacja, w której zachowanie poszkodowanego było skrajnie nieodpowiedzialne i całkowicie odbiegało od przyjętych norm.

Holenderski Sąd Najwyższy (Hoge Raad) na przestrzeni lat wypracował bardzo rygorystyczną i wąską definicję pojęcia bewuste roekeloosheid. Świadoma lekkomyślność ma miejsce tylko i wyłącznie wtedy, gdy pracownik w samym momencie popełniania błędu lub łamania zasad bezpieczeństwa był w pełni, bezpośrednio i subiektywnie świadomy lekkomyślnego charakteru swojego zachowania oraz doskonale zdawał sobie sprawę z ogromnego, bezpośredniego ryzyka, jakie ono niesie.

W praktyce orzeczniczej oznacza to, że pracownik musiałby w ułamku sekundy przed wypadkiem pomyśleć: "Wiem doskonale, że to, co teraz robię, jest skrajnie niebezpieczne, wbrew wszelkim zakazom i najprawdopodobniej doprowadzi do poważnego wypadku, ale i tak to zrobię, ignorując konsekwencje". Udowodnienie takiego specyficznego stanu umysłu pracownika jest dla pracodawcy niezwykle trudne, a często wręcz niemożliwe. Sąd zawsze bierze pod uwagę fakt, że codzienna, monotonna rutyna w pracy często sprawia, iż pracownicy stają się mniej ostrożni (jest to tzw. ervaringsfeit – powszechnie znany fakt wynikający z doświadczenia życiowego). Rutynowe błędy, potknięcia, a nawet działanie w pośpiechu na polecenie przełożonego nigdy nie są traktowane jako świadoma lekkomyślność.

3. Celowe działanie (opzet) a świadoma lekkomyślność

Warto precyzyjnie rozróżnić dwa kluczowe pojęcia, które pojawiają się w artykule 7:658 ustęp 2 BW jako jedyne przesłanki wyłączające odpowiedzialność pracodawcy z tytułu winy pracownika: celowe działanie (opzet) oraz świadomą lekkomyślność (bewuste roekeloosheid). Choć w potocznym języku mogą wydawać się podobne, w prawie mają zupełnie inne znaczenie.

Celowe działanie oznacza, że pracownik z pełną premedytacją, planowo i intencjonalnie doprowadził do wypadku. Zrobił to na przykład po to, aby nieuczciwie uzyskać wysokie odszkodowanie z polisy ubezpieczeniowej pracodawcy, wymusić zwolnienie lekarskie lub celowo wyrządzić szkodę firmie i jej mieniu. Takie sytuacje są w praktyce prawniczej niezwykle rzadkie i zazwyczaj wiążą się z postępowaniem karnym. Z kolei świadoma lekkomyślność pracownik wypadek to specyficzny przypadek, w którym pracownik wcale nie chciał samego wypadku, nie miał zamiaru zrobić sobie krzywdy, ale świadomie, rażąco i z pełną premedytacją zignorował podstawowe zasady bezpieczeństwa, wiedząc o bezpośrednim i nieuchronnym zagrożeniu.

Obie te sytuacje stanowią absolutny wyjątek od ogólnej reguły chroniącej pracownika, ale w obu przypadkach to na pracodawcy spoczywa pełny ciężar dowodu (hol. bewijslast). To pracodawca, a nie poszkodowany pracownik, musi dostarczyć przed sądem twarde, przekonujące i niezbite dowody na to, że pracownik zachował się w sposób celowy lub świadomie lekkomyślny. Samo twierdzenie pracodawcy czy zeznania jednego lojalnego wobec firmy świadka to zazwyczaj za mało.

4. Przykłady z praktyki orzeczniczej: Kiedy pracodawca faktycznie nie ponosi odpowiedzialności?

Aby jeszcze lepiej i bardziej plastycznie zobrazować, czym w rzeczywistości jest świadoma lekkomyślność i jak rzadko występuje, posłużmy się konkretnymi przykładami z bogatego orzecznictwa holenderskich sądów pracy.

Przykład 1: Brak świadomej lekkomyślności (pełna odpowiedzialność pracodawcy)

Doświadczony pracownik budowlany, mimo dostępnych na budowie kasków ochronnych i specjalistycznej uprzęży, w dużym pośpiechu wchodzi na niezabezpieczone, prowizoryczne rusztowanie, aby szybko dokończyć drobną pracę przed końcem zmiany. Traci równowagę, spada z wysokości trzech metrów i łamie nogę. Pracodawca odmawia wypłaty odszkodowania, twierdząc, że pracownik rażąco złamał zasady BHP, o których był szkolony. Sąd po zbadaniu sprawy uznaje jednak, że była to jedynie chwila nieuwagi i błąd w ocenie sytuacji spowodowany presją czasu narzuconą przez kierownika oraz wieloletnią rutyną. Sąd orzeka, że pracodawca ponosi pełną odpowiedzialność finansową za wypadek. Więcej o podobnych, skomplikowanych sytuacjach na placach budowy przeczytasz w naszym obszernym poradniku: odszkodowanie wypadek budowa.

Przykład 2: Świadoma lekkomyślność (wyjątkowy brak odpowiedzialności pracodawcy)

Pracownik fabryki obsługujący potężną maszynę tnącą celowo, używając własnych narzędzi i z dużym wysiłkiem demontuje fabryczną, stalową osłonę bezpieczeństwa. Robi to, mimo że zaledwie pięć minut wcześniej bezpośredni przełożony wyraźnie, przy świadkach mu tego zabronił, ostrzegając o realnej groźbie utraty palców lub dłoni. Pracownik ignoruje zakaz i demontuje osłonę, by ułatwić i przyspieszyć sobie pracę w sposób całkowicie niezgodny z procedurami firmy, po czym natychmiast, przy pierwszym cięciu, ulega ciężkiemu wypadkowi. W takim skrajnym, jaskrawym przypadku sąd może uznać, że bezsprzecznie wystąpiła świadoma lekkomyślność pracownik wypadek został bowiem bezpośrednio spowodowany przez rażące, celowe zignorowanie natychmiastowego niebezpieczeństwa, o którym pracownik doskonale wiedział w danej chwili.

5. Pracownicy tymczasowi (uitzendkrachten) a świadoma lekkomyślność w świetle prawa

Wielu Polaków przebywających w Holandii pracuje za pośrednictwem różnego rodzaju agencji pracy tymczasowej (uitzendbureau). Stanowią oni ogromną część siły roboczej w sektorach takich jak logistyka, rolnictwo czy produkcja. Jak wygląda sytuacja prawna w ich przypadku? Holenderskie prawo, a w szczególności artykuł 7:658 ustęp 4 BW, w pełni chroni pracowników tymczasowych w dokładnie taki sam sposób, jak pracowników zatrudnionych bezpośrednio na stałe kontrakty.

W przypadku nieszczęśliwego wypadku pracownika tymczasowego, odpowiedzialność prawną i finansową może ponosić zarówno agencja pracy (jako formalny, prawny pracodawca, z którym podpisano umowę), jak i firma docelowa, w której praca była faktycznie, fizycznie wykonywana (tzw. inlener). Obie te strony często próbują zrzucić winę na siebie nawzajem lub, co gorsza, powołać się na rzekomą świadomą lekkomyślność poszkodowanego Polaka. Jednakże holenderskie sądy są zazwyczaj jeszcze bardziej surowe i wymagające wobec pracodawców, gdy poszkodowanym jest pracownik tymczasowy. Wynika to z faktu, że tacy pracownicy często nie znają dobrze specyfiki danego zakładu pracy, często zmieniają stanowiska, bariera językowa utrudnia im zrozumienie instrukcji, a szkolenia BHP są przeprowadzane pobieżnie lub wcale.

Jeśli jesteś pracownikiem agencyjnym i uległeś wypadkowi, koniecznie dowiedz się więcej o swoich szczególnych prawach z naszego dedykowanego artykułu: wypadek pracownik tymczasowy oraz sprawdź, jakie są dokładne zasady i obowiązki agencji w tekście BHP pracownicy tymczasowi.

6. Znaczenie holenderskiej ustawy o warunkach pracy (Arbeidsomstandighedenwet) w kontekście wypadków

Kluczowym, nadrzędnym aktem prawnym regulującym wszelkie kwestie bezpieczeństwa i higieny pracy w Holandii jest ustawa Arbeidsomstandighedenwet, potocznie i powszechnie zwana Arbowet. Ustawa ta nakłada na wszystkich pracodawców bardzo szczegółowe, rygorystyczne obowiązki. Należą do nich między innymi: regularne przeprowadzanie i aktualizowanie oceny ryzyka zawodowego (tzw. RI&E - Risico-inventarisatie en -evaluatie), zapewnienie darmowych i odpowiednich środków ochrony indywidualnej (kaski, buty z blachą, okulary, rękawice) oraz odpowiednie, cykliczne instruowanie pracowników o zagrożeniach.

Jeśli po wypadku okaże się, że pracodawca naruszył przepisy Arbowet (na przykład nie przeprowadził wymaganego szkolenia BHP w języku zrozumiałym dla pracownika z Polski, nie dostarczył sprawnych okularów ochronnych lub maszyna nie miała ważnego przeglądu), to z prawnego punktu widzenia jest praktycznie niemożliwe, aby pracodawca ten mógł skutecznie powołać się na świadomą lekkomyślność pracownika przed sądem. Jak bowiem pracownik mógł być w pełni świadomy skomplikowanego ryzyka, skoro pracodawca nie dopełnił swojego podstawowego obowiązku i nie poinformował go o nim w sposób prawidłowy i zrozumiały? Jest to argument szczególnie istotny w kontekście obrony i ochrony praw pracowników z zagranicy, o czym piszemy znacznie szerzej w naszym tekście: bezpieczeństwo migrantów w pracy.

7. Dobre praktyki pracodawcy (Goed werkgeverschap) i alternatywne podstawy prawne roszczeń

Nawet jeśli, w bardzo rzadkim i skrajnym przypadku, pracodawcy udałoby się przed sądem udowodnić, że świadoma lekkomyślność pracownik wypadek faktycznie miała miejsce i tym samym wyłączyć swoją odpowiedzialność z surowego artykułu 7:658 BW, holenderski system prawny nie zostawia poszkodowanego całkowicie bez pomocy. Przewiduje on inne mechanizmy i podstawy prawne ochrony.

Bardzo ważny artykuł 7:611 BW mówi o ogólnej zasadzie dobrego pracodawcy (goed werkgeverschap). Zgodnie z tą zasadą, pracodawca i pracownik muszą zachowywać się wobec siebie tak, jak przystało na dobrego pracodawcę i dobrego pracownika. Holenderski Sąd Najwyższy wielokrotnie orzekał, że dobry pracodawca powinien, z własnej inicjatywy, ubezpieczyć swoich pracowników od ryzyka wypadków drogowych związanych z wykonywaniem pracy (np. kierowców, kurierów, przedstawicieli handlowych), a czasami także od innych szczególnych ryzyk zawodowych. Z takiego ubezpieczenia odszkodowanie jest często wypłacane niezależnie od tego, czy pracownik zawinił, czy nie.

Ponadto, w niektórych specyficznych sytuacjach, jeśli wypadek nie kwalifikuje się ściśle jako wypadek przy pracy w rozumieniu art. 7:658 BW, zastosowanie może mieć ogólny przepis o czynie niedozwolonym – artykuł 6:162 BW (onrechtmatige daad). Pokazuje to dobitnie, że holenderskie prawo cywilne i prawo pracy oferuje doświadczonym prawnikom wiele dróg do uzyskania godziwego odszkodowania dla klienta, a samo pojęcie świadomej lekkomyślności jest interpretowane przez sędziów niezwykle wąsko i na korzyść poszkodowanego.

8. Porównanie: Zwykłe niedbalstwo a świadoma lekkomyślność - Tabela

Aby ostatecznie podsumować i uporządkować różnice, przygotowaliśmy przejrzyste zestawienie porównujące zwykłe, codzienne niedbalstwo z niezwykle rzadkim zjawiskiem prawnym, jakim jest świadoma lekkomyślność.

9. Co zrobić natychmiast po wypadku w pracy w Holandii?

Jeśli uległeś wypadkowi w pracy, niezależnie od tego, czy uważasz, że to była Twoja wina, czy wina pracodawcy, musisz podjąć kilka kluczowych kroków, aby zabezpieczyć swoje prawa:

• Zgłoś wypadek natychmiast: Poinformuj swojego przełożonego, kierownika zmiany lub agencję pracy o zdarzeniu. Zrób to najlepiej na piśmie (np. e-mail, SMS).
• Zadbaj o dowody: Jeśli to możliwe, zrób zdjęcia miejsca wypadku, maszyny, narzędzi. Zapisz nazwiska i numery telefonów świadków zdarzenia (innych pracowników).
• Udaj się do lekarza: Nawet jeśli obrażenia wydają się niegroźne, koniecznie odwiedź lekarza domowego (huisarts) lub szpital (ziekenhuis). Dokumentacja medyczna z dnia wypadku jest kluczowym dowodem w sprawie o odszkodowanie.
• Nie podpisuj żadnych dokumentów: Pracodawca lub ubezpieczyciel może próbować podsunąć Ci do podpisu dokumenty, w których przyznajesz się do winy (np. do świadomej lekkomyślności). Nigdy nie podpisuj dokumentów, których w pełni nie rozumiesz, zwłaszcza w języku holenderskim.
• Skontaktuj się z prawnikiem: Im szybciej skonsultujesz swoją sprawę ze specjalistą od holenderskiego prawa pracy, tym większe masz szanse na uzyskanie pełnego i sprawiedliwego odszkodowania.

Podsumowanie

Podsumowując nasze rozważania, w holenderskim prawie pracy ochrona poszkodowanego pracownika jest absolutnym priorytetem ustawodawcy i sądów. Sytuacja, w której zachodzi świadoma lekkomyślność pracownik wypadek, jest niezwykle rzadkim wyjątkiem od ogólnej reguły pełnej odpowiedzialności pracodawcy. Zwykły, ludzki błąd, chwila dekoncentracji, zmęczenie, a nawet nieprzestrzeganie niektórych instrukcji BHP z powodu wieloletniej rutyny nie pozbawiają Cię prawa do uzyskania odszkodowania i zadośćuczynienia. Pracodawca musi bezspornie udowodnić, że w pełni świadomie i z premedytacją naraziłeś się na ekstremalne niebezpieczeństwo, co w praktyce sądowej zdarza się niezwykle rzadko.

Jeśli uległeś wypadkowi w pracy na terenie Holandii, a Twój pracodawca, agencja pracy lub ich ubezpieczyciel odmawia wypłaty należnego odszkodowania, niesłusznie twierdząc, że to Twoja wyłączna wina, nie poddawaj się i nie rezygnuj ze swoich praw. Skontaktuj się z naszą doświadczoną kancelarią Arslan & Arslan Advocaten. Oferujemy profesjonalne wsparcie prawne w języku polskim i doskonale, od wielu lat znamy zawiłości holenderskiego prawa. Umów się na spotkanie, klikając tutaj: bezpłatna porada od Leo, a my bezpłatnie, rzetelnie i uczciwie ocenimy Twoją sprawę i pomożemy Ci uzyskać maksymalne należne odszkodowanie za poniesione krzywdy.