Azbest, pył kwarcowy i substancje niebezpieczne: choroba zawodowa

Pył kwarcowy przy cięciu betonu, dymy spawalnicze, rozpuszczalniki, środki czystości, azbest przy rozbiórce – substancje w pracy mogą po latach wywołać ciężkie choroby płuc, skóry albo układu nerwowego. W Holandii za taką chorobę odpowiada pracodawca, a przy niektórych ciężkich chorobach przysługuje też świadczenie państwowe. Wyjaśniamy, co Ci przysługuje.

Jakie substancje i choroby?

• azbest – międzybłoniak (mesothelioom), azbestoza, rak płuca; ryzyko przy rozbiórkach i remontach starszych budynków,
• pył kwarcowy – krzemica i rak płuca; przy cięciu, szlifowaniu i kuciu betonu, cegły, kamienia,
• dymy spawalnicze – choroby płuc, także nowotworowe,
• rozpuszczalniki – uszkodzenie układu nerwowego (dawniej OPS, tzw. choroba malarzy), np. przy lakierowaniu i klejeniu,
• pyły organiczne i chemikalia – astma, alergie, np. od mąki, drewna, środków ochrony roślin, środków czystości,
• substancje drażniące skórę – egzema od środków czystości, cementu, pracy w wilgoci.

Obowiązki pracodawcy przy substancjach niebezpiecznych

Pracodawca musi ustalić, z jakimi substancjami masz kontakt i jakie stwarzają ryzyko, a potem ograniczyć narażenie – najpierw u źródła (zastąpić substancję, zamknąć proces, odciąg), a dopiero na końcu środkami ochrony osobistej, takimi jak maska (rozdział 4 Arbobesluit). Musi Cię poinformować o ryzyku i przeszkolić. Usuwanie azbestu w wyższych klasach ryzyka (2 i 2A) może wykonywać tylko certyfikowana firma, a przed rozbiórką azbest musi zinwentaryzować certyfikowana firma (art. 4.54a i 4.54d Arbobesluit).

Odszkodowanie od pracodawcy

Pracodawca odpowiada za chorobę wywołaną pracą tak samo jak za wypadek (art. 7:658 BW). Musisz wykazać, że w pracy byłeś narażony na szkodliwą substancję w stopniu, który mógł wywołać chorobę, i że masz chorobę, którą ta substancja może powodować. Wtedy to pracodawca musi udowodnić, że zrobił wszystko dla Twojego bezpieczeństwa albo że choroba ma inną przyczynę. Przy chorobach od substancji sądy stosują regułę odwrócenia: jeśli pracodawca nie zapewnił rozsądnej ochrony, związek przyczynowy przyjmuje się co do zasady (Hoge Raad, 17.11.2000, ECLI:NL:HR:2000:AA8369). Pracodawca odpowiada za zagrożenia, o których wiedział albo powinien był wiedzieć w czasie, gdy pracowałeś – a gdy zaniedbał wtedy wymaganą ochronę i znacznie zwiększył ryzyko, także za skutki zagrożeń, których jeszcze nie znano, np. międzybłoniaka (Hoge Raad, 17.02.2006, ECLI:NL:HR:2006:AU6927). Gdy choroba mogła mieć też inną przyczynę – np. rak płuca u palacza – sąd może zasądzić odszkodowanie pomniejszone o udział tej przyczyny (Hoge Raad, 31.03.2006, ECLI:NL:HR:2006:AU6092). Więcej: choroba zawodowa.

Świadczenie państwowe przy ciężkich chorobach

• Międzybłoniak i azbestoza (TAS): pracownik, który pracował w Holandii (albo na podstawie umowy podlegającej prawu holenderskiemu), może dostać jednorazowo 27 030 euro (2026) jako zaliczkę na zadośćuczynienie. Wniosek składa się za pośrednictwem Instytutu Ofiar Azbestu (Instituut Asbestslachtoffers, IAS), a decyzję podejmuje SVB. IAS bezpłatnie pośredniczy też w uzyskaniu odszkodowania od pracodawcy; kwota orientacyjna tego odszkodowania wynosi w 2026 r. 83 837 euro. Przy międzybłoniaku prawo mają też domownicy pracownika. Wniosek trzeba złożyć za życia – jeśli chory umrze po jego złożeniu, prawo przechodzi na bliskich. Samozatrudnieni i osoby narażone poza pracą mogą skorzystać z podobnej regulacji (TNS).
• Inne choroby od substancji (TSB): jednorazowo 27 030 euro (2026) przy m.in. raku płuca od azbestu albo pyłu kwarcowego, krzemicy, alergicznej astmie zawodowej, chorobie od rozpuszczalników (tzw. choroba malarzy) i raku nosa lub zatok od pyłu drzewnego. Prawo mają także samozatrudnieni (zzp). Wniosek rozpatruje SVB; termin na decyzję wynosi 16 tygodni i może zostać raz przedłużony o 16 tygodni.

Te świadczenia nie zastępują odszkodowania od pracodawcy. Jeśli później dostaniesz od pracodawcy odszkodowanie za tę samą chorobę, musisz to zgłosić i świadczenie zwrócić w całości albo części.

Choroba ujawniła się po latach. Co z terminem?

Przy szkodzie na osobie obowiązuje tylko termin 5 lat od dnia, w którym dowiedziałeś się o chorobie i o tym, kto za nią odpowiada (art. 3:310 ust. 5 BW). Nie ma dodatkowego terminu 20 lat liczonego od narażenia. To ważne, bo choroby od azbestu ujawniają się często dopiero po kilkudziesięciu latach. Dla bardzo starych spraw mogą obowiązywać przepisy przejściowe – sprawdzimy to.

Pracujesz przez agencję? Za ochronę przed substancjami odpowiada także firma, w której pracujesz (art. 7:658 ust. 4 BW) – to ona decyduje o procesach, odciągach i maskach. Roszczenie można skierować do obu firm. Zachowaj nazwę firmy i adres, nawet jeśli od lat pracujesz gdzie indziej.

Co zrobić teraz?

1. Poproś lekarza o diagnozę i powiedz, z jakimi substancjami pracowałeś.
2. Spisz, gdzie, kiedy i jak długo pracowałeś z tymi substancjami – nazwy firm, adresy, rodzaj pracy, maski, odciągi.
3. Poszukaj świadków – kolegów, którzy pracowali w tych samych warunkach.
4. Zachowaj umowy, paski wypłaty i roczne zestawienia – to dowód, gdzie pracowałeś.
5. Skontaktuj się z nami – sprawdzimy roszczenie wobec pracodawcy i świadczenie państwowe.

A w Polsce? W Polsce choroby wywołane azbestem, pyłem kwarcowym czy rozpuszczalnikami są w wykazie chorób zawodowych; chorobę stwierdza w decyzji inspektor sanitarny, a świadczenia wypłaca ZUS. Jeśli zachorowałeś przez pracę w Holandii, odszkodowania żądasz od holenderskiego pracodawcy. Jeśli przez lata pracowałeś też w Polsce w podobnych warunkach, holenderski pracodawca może twierdzić, że chorobę spowodowała tamta praca. Dlatego zapisz dokładnie, gdzie, kiedy i jak długo pracowałeś z daną substancją.

Najczęstsze pytania